KansPlus en Klokkenluiders VG hebben dit manifest opgesteld om de dialoog aan te gaan met betrokken partijen over de signalen over de positie van familie als wettelijk vertegenwoordiger. Er is uitvraag gedaan bij collega-belangenverenigingen. Zij ondersteunen het manifest en de oproep om hierover het gesprek te voeren.

‘Kan het zomaar dat je als ouders uit je status van mentor, bewindvoerder en/of curator wordt ontheven?’

KansPlus ontvangt vaker* signalen van verwanten dat zorgaanbieders proberen hen uit de rol van wettelijk vertegenwoordiger te krijgen.
Ook Klokkenluiders VG krijgt een stijgend aantal* soortgelijke meldingen binnen vanuit heel Nederland. Verwanten krijgen zelfs in sommige gevallen een dringend advies vanuit de zorginstelling om hun wettelijke vertegenwoordiging over te dragen aan speciaal genoemde professionele curatoren-, mentoren- en bewindvoeringsbureaus, omdat het makkelijker is voor de zorginstelling om maar met enkele partijen te maken te hebben. Melders hebben later spijt omdat ze volledig buiten spel worden gezet en het niet meer teruggedraaid kunnen krijgen. Een beroep op de onafhankelijke klachtenfunctionaris of clientvertrouwenspersoon die de instelling behoort aan te stellen is voor hen helaas vaak niet succesvol. Ze hebben een luisterend oor, kunnen adviseren en kunnen veelal een gesprek op gang brengen met de instelling. We kunnen niet uitsluiten dat voor het niet succesvol zijn soms een goede reden is, maar bekend is dat de onafhankelijkheid van deze functionaris geregeld ter discussie is omdat deze veelal een arbeidscontract hebben met de zorgaanbieder en veelal getwijfeld wordt of zij voldoende onafhankelijk zijn of zich voelen.

* We kunnen wel getallen noemen maar hebben besloten dit nu niet te doen. Immers elke situatie is er één te veel.

Doel

Ons doel is naast aandacht te genereren voor het feit dat de positie van familiaire wettelijk vertegenwoordigers onder druk staat. We willen bereiken dat de rechterlijke macht nog zorgvuldiger dan momenteel met dit soort voorstellen omgaat. Dat ook zij zich terdege realiseren dat de gevolgen van hun beslissing heel diep ingrijpt in het leven van betrokkene maar ook en vooral van zijn naasten.

Hoe kunnen we in de toekomst bevorderen dat in de voorbereiding van vergelijkbare zaken, in het belang van de persoon waar het om gaat, meerdere facetten worden overwogen? Wat betekent het loslaten van de familiare wettelijke vertegenwoordigers voor het sociale netwerk van betrokkene?

Nu is – helaas - het beeld dat de rechterlijke macht bij beslissingen veelal op het advies van de zorgaanbieder afgaat. Wij zouden voorstaan dat de rechter in de overwegingen meeneemt welke stappen de zorgaanbieder heeft genomen om tot een dialoog met zogeheten lastige ( en/of kritische) ouders te komen. Hoe komt het dat de wederzijdse relatie niet goed is. Ook bij de overwegingen zouden andere familiaire alternatieven dan alleen maar professionele bureaus dienen te worden meegenomen. In hoeverre is de cliënt om wie het gaat, door een onafhankelijke deskundige benaderd over hoe het verder moet en kan die persoon een en ander overzien? Als er een alternatieve familiaire oplossing voorhanden is heeft dat bijna altijd verreweg de voorkeur boven een professioneel bureau.
Ook willen wij bereiken dat zorgaanbieders nog beter dan nu de impact van een dergelijk voorstel voor de achterblijvende familieleden gaat overwegen. Weten de zorgaanbieder en zorgmedewerkers wat zij overhoophalen, beseffen zij de langdurige consequenties van hun opvattingen.

Waarom gaat het de laatste jaren zo mis?

Graag willen wij alle betrokkenen meenemen naar de oorsprong van wettelijke vertegenwoordiging voor zogenaamde meerderjarige wilsonbekwamen. Die basis is te vinden in de Wet mentorschap meerderjarigen (Wmm) uit 1995. In datzelfde jaar trad ook de Wet op de geneeskundige behandeling (Wgbo) in werking waarin is bepaald dat voor verrichtingen die voortvloeien uit de geneeskundige behandelingsovereenkomst de toestemming van de betrokkene is vereist. Voor alle duidelijkheid: onder de geneeskundige behandelingsovereenkomst worden ook zorgplannen, ondersteuningsplannen en dergelijke in de langdurige zorg verstaan. De betrokken cliënt dient dus toestemming te geven voor alle verrichtingen op het gebied van behandeling, begeleiding, verzorging en verpleging, behalve als hij dat zelf niet kan. De wet zegt dan dat iemand niet tot een redelijke waardering van zijn belangen in staat is. In dat geval moet dan zijn wettelijk vertegenwoordiger toestemming geven. De Wgbo geeft ook een bepaalde volgorde aan van vertegenwoordiging. Als eerste wordt de curator genoemd en vervolgens de mentor. Daarna komen de persoonlijk gemachtigde en familieleden aan de beurt.
Door de inwerkingtreding van de Wmm in 1995 werd er een vertegenwoordigingsvorm in het leven geroepen die expliciet voor de gezondheidszorg van toepassing was. De mentor behartigt de belangen van de betrokkene op het gebied van behandeling, begeleiding, verpleging en verzorging en handelt daarbij als goed vertegenwoordiger. Dat houdt in dat hij de betrokkene zo veel als mogelijk is betrekt bij alle beslissingen en ook zijn zelfredzaamheid en zelfstandigheid zoveel mogelijk bevordert. Veel artikelen zijn ook van toepassing verklaard op de daarvoor al bestaande curatele en bewindvoering.
Voor alle vertegenwoordigingsvormen vereist de wet dat allereerst wordt gekeken naar de voorkeur van de betrokkene en naar de mogelijkheden binnen de familie van de betrokkene.
De Hoge Raad (HR) bevestigde deze wettelijke voorkeurregels in een uitspraak uit 2020 (ECLI:NL:2020:1079) waarbij een eerdere beschikking van het gerechtshof Den Haag (ECLI:NL:GHDHA:2019:2416) werd vernietigd. In die beschikking bekrachtigde het hof de beschikking van de kantonrechter waarbij een professionele bewindvoerder was aangesteld over de betrokkene. In eerste instantie was een van de broers bewindvoerder geweest, maar die werd als zodanig ontslagen vanwege het niet goed uitvoeren van het bewind. Hierbij werd voorbij gegaan aan een andere broer van de betrokkene die zich ook bereid had verklaard om op te treden als bewindvoerder. De Hoge Raad overwoog:
‘In gevallen waarin geen sprake is van een uitdrukkelijke voorkeur van de rechthebbende voor de als
bewindvoerder te benoemen persoon, en de rechthebbende niet is gehuwd, een geregistreerd
partnerschap is aangegaan of anderszins een levensgezel heeft, wordt door de rechter ingevolge art.
1:435 lid 4 BW bij voorkeur een van de ouders, kinderen, broers of zusters van de rechthebbende tot
bewindvoerder benoemd. Indien de rechter aanleiding ziet om af te wijken van deze in de wet
geregelde voorkeur, dient hij die beslissing op dit punt te motiveren.’

In dit geval besliste de HR dat het hof niet voldoende had gemotiveerd waarom de andere broer niet tot bewindvoerder zou kunnen worden benoemd en vernietigde daarom de beschikking van het hof.

De HR benadrukte hiermee duidelijk dat de in de wet vastgelegde voorkeurregels bij de benoeming van een wettelijk vertegenwoordiger niet zonder goede motivering mogen worden genegeerd.

Nog enkele overwegingen

KansPlus en Klokkenluiders VG beseffen dat er grenzen zijn aan wettelijke vertegenwoordiging door familie. Meestal worden die grenzen goed bewaakt en scherp gehanteerd. Gelukkig gaat het bijna altijd goed. Dat moet ook gezegd worden.
En let wel: termen als lastige / kritische ouders beschouwen wij als verdienstelijke eretitels; al is het waar dat een enkeling in zijn of haar gedrevenheid, ook in de bezorgdheid voor het welzijn van degene waarvan hij of zij de wettelijk vertegenwoordiger is, kan doorslaan.
Wij menen dat in dit laatste geval instellingen over een uitgebreid instrumentarium bezitten om dit ter sprake te brengen en ten goede te keren, alles in het belang van hun cliënt en onze mensen met een verstandelijke beperking.
De gevolgen van een uitspraak van een rechterlijke instantie kan heel groot zijn. Ouders die wekelijks, soms dagelijks de belangen van hun verstandelijk beperkte kind behartigden worden aan de kant geschoven en vervangen door professionals die maar een zeer beperkte tijd aan elke ‘cliënt’ kunnen besteden.

De professionele mentor en bewindvoerder kan deze vaak onbetaalde familiale bescherming niet bieden; het personeel van de zorginstelling ook niet. Daarnaast hebben instellingen meer en meer te maken met de enorme krapte op de arbeidsmarkt, het toenemende aantal zzp-ers en de bezuinigingen van de laatste jaren.

Tot slot

KansPlus en Klokkenluiders Vg wil, gesteund door meerdere belangenverenigingen, de dialoog hierover aangaan. Teneinde na te gaan hoe we kunnen voorkomen dat familieleden of ander personen uit het al langer bestaande netwerk van iemand die instellingszorg krijgt met een verstandelijke beperking onnodig van hun wettelijk vertegenwoordigerschap worden ontheven door de rechter. Wordt niet te snel door instellingen een procedure aangespannen bij de rechter? Wat kun je doen, natuurlijk in het belang van een client van een instelling, om samen met de bestaande wettelijk vertegenwoordigers tot “goed vertegenwoordigerschap” te komen. We zullen dit manifest dan ook als onderlegger gebruiken voor gesprekken met de brancheorganisatie Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, beroepsgroepen, landelijk overleg van rechters inzake het onderwerp wettelijke vertegenwoordiging en het College van de Rechten van de mens. Wellicht is het mogelijk tot een of meer overwegingspunten te komen. Uiteraard erkennend dat de rechter onafhankelijk is en zonder last of ruggenspraak beslist.

Reacties en vragen
Graag krijgen we uw reactie. Voor vragen kunt u zich wenden tot Mariska Schutte- van Bruchem, directeur KansPlus: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Namens de Vereniging KansPlus en namens Klokkenluiders verstandelijk gehandicapten,

Mariska Schutte,
Nannie Kruissel,
Jaap Zwitser,
Olga Floris,
Geert Benjamins.

-------------

Ter informatie

een handreiking over goede cliëntvertegenwoordiging voor zowel professionals als naasten vindt u op https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/tips-tools/tools/clientvertegenwoordiging
Ook op de site van de rechtspraak zijn de taken en bevoegdheden van wettelijke vertegenwoordigers aangegeven:
https://www.rechtspraak.nl/Onderwerpen/Mentorschap/Paginas/taken-en-verplichtingen-particuliere-mentor.aspx
Taken en verplichtingen curator | Rechtspraak
https://www.rechtspraak.nl/Onderwerpen/Bewind/Paginas/taken-en-verplichtingen-particulier-bewindvoerder.aspx :

Eerder onderzoek

https://www.platform-investico.nl/onderzoeken/vijandige-overname-onder-bewind-in-de-zorg-geannoteerde-versie
https://mentorschapamsterdam.nl/bewind-en-mentorschap/
https://pointer.kro-ncrv.nl/onderzoeken/onder-bewind-in-de-zorg
https://beroepseer.nl/blogs/de-neiging-van-zorginstellingen-om-zelf-bewindvoerders-en-mentoren-aan-te-stellen-is-misbruik-maken-van-de-wet/